Վէնսէնի անտառը

10516995_439932166173746_1531170794_n

X

 

Վէնսէնի անտառին մէջ կան ծննդավայրէս եկած ծառեր ու ճպուռներ: Կը կարծեմ լսել երբեմն խարչափները որ կ’օրօրէին մանկութիւնս ոսկիներու եւ բիւրեղներու հեղեղի մը վրայ: Նավակէն վերջ, գիւղին ճամբան ուրիշ նաւ մըն էր իր ծղրիթներով ու անհամար մացառներով: Ու քեռայրիս ձեռքէն բռնած` կը հասնէի բլուրին կատարը, վարը ձգելով ծովը, ես զիս կը զգայի աստղերուն քով: Քեռայրս քրտինքը կը սրբէր, ու իր բարի ու գոհունակ ժպիտը, առաջին անգամ ըլլալով` կը զգացնէր ինծի հոգիի մը գոյութիւնը: Կը պառկիմ երբեմն Վէնսէնի անտառին խորը վերյիշելու համար անցնող դէմքերը ու լսելու` մանկութիւնս յուզող արծաթ ու թրթռուն լարերը անհամար միջատներուն:

Կը սարսռան թիթեռները բեկբեկելով արեւին ճառագայթները: Ու շարժումի մէջ է շուրջս, ամէն ինչ` հողին տակ, խոտերուն ու մացառներուն մէջ, ծառերուն կեղեւներուն ետին, մամուռներուն խորը: Մրջիւններ, այլազան միջատներ, բզէզներ ու ճանճեր: Եւ ահա, հետզհետէ զիս կը զգամ միացած անոնց, հողին ու քարին, ծառին ու թրթռացող ճառագայթին: Կ’ըմբռնեմ բոլորիս նիւթական միութիւնը, այն որ տարած է մեզ միաստուածութեան գաղափարին: Ի՜նչ յեղաշրջումներով եւ ի՞նչ ծրագրի համաձայն այդ միակ նիւթը, անշունչ նոյնիսկ թերեւս իր սկզբնական շրջանին, բաժնուած է միլիոն կերպարանքներու, ստանալով կեանքին խորհուրդը, կազմելու համար ծառն ու քարը, մարդն ու անասունը: Ու կը վերապրիմ դարերուն սկզբէն զարգացումը մարդուն, իր մտածումին, մինչեւ հոն ուր ան կը դառնայ վերացում ու հրաշք, մինչեւ հոն ուր քեռայրս կը սրբէր իր ճակատը: Որովհետեւ այդ հրաշքը ողբերգութիւն մըն է նաեւ: Ու Վէնսէնի անտառին մէջ, Շարանթօնի մօտ, կայ շունչը այդ իմացական ողբերգութեան ամէնէն ահաւորին: Ան կու գայ բերնէ մը որ երգեց հուրէ աղջիկները եւ վերացական դժոխքները` անհամար մղձաւանջներով: Ազնուական քերթող մը` որ ինքզինք կախեց ի վերջոյ, գիշեր մը, մեծ ոստանին լապտերներէն մէկուն վրայ: Գիտակցութիւնը ամէնէն մեծ վտանգն է որմէ վեր պէտք է գալ գիտակցութեամբ, պահելով նոյն ատեն մանուկի մը սիրտը:

Խոնջ ու թշուառ` կ’ունենամ մերթ քնանալու անհուն կարօտ մը անտառին խորը: Քնանալ, մոռանալ, ամէն ինչ: Չզգալ միսերուս ու հոգիիս թուլութիւնը: Բայց ինչի պիտի ծառայէ այդ քունը: Պըրկուած, ջղային ու ցասկոտ` կը փնտռեմ կորսուած սիրտ: Ու ասիկա ամէնէն դժուարն է:

Կան երկու պարտէզներ գաղթային բույսերով, զինուորական վարժարանի մը կողքին: Անոնցմէ կու գայ վիպային շունչ մը: Շունչը նաեւ վէպերու սիրահար պատանութեանս: Կը նստիմ անոնցմէ մէկուն մէջ երբեմն ու կը զգամ դարձեալ որ սիրտս անցած, հեռացած է վէպերէն եկող երազներուն հետ…

Երբեմն, կէս ժամ քալելէ վերջ ծառերուն տակէն, երբ կը հասնիմ հոն ուր հսկայ քաղաքը կը տարածուի առջիս, վարը, կ’ըմբռնեմ թէ չունիմ խարիսխ նետելու տեղ մը: Կը նստիմ: Հեռուն` կը վառին հետզհետէ լոյսերը, մինչ շէնքերը կը սուզուին վերջալոյսին մէջ ու տեղ տեղ` ապակիներն ու տանիքները կփայլին օրուան վերջին ցոլքերով, կնոջ մերկ ծունկերուն պես: Փորձութիւն մըն է ան տակաւին, առնելէ վերջ ինէ երիտասարդութիւնս, ու չարիք մըն է նոյն ատեն: Գեղեկութիւն մը` որ կը քայքայէ մեզ, տալէ յետոյ մեզի բացառիկ վայելքները: Ու հորիզոնին կարմիրին տակ` ան շքեղ է վամբիրի մը նման` որ մոռցնել տուաւ ինծի ծնողք ու հայրենիք: Ու ան վերածեց մոռացումը ցաւի մը: Գեղեցիկ ու չար: Խաբուած իրմէ` կը կապուիմ տակաւին իրեն: Եւ սակայն այդ կապը չի դիմանար արցունքին զոր հայրենական երգ մը կը բերէ աչքերէս դուրս: Չունիմ խարիսխ նետելու տեղ մը: Ճակատագիրը հայրենիքէն դուրս ծնածի մը: Չեմ կրնար հեռանալ իրմէ եւ սակայն կ’ըմբռնեմ թէ անհրաժեշտ է այդ բաժանումը, առանց որուն կարելի չէ մեծութիւն մը կերտել: Կը սպասէ մեզ իր հեւիհեւ կեանքը: Տարիները կ’անցնին արագ: Ու այդ բոլոր տարիները կը ձգեն դառնութիւն մը:

Կիսուած է հոգիս այս քաղաքին դէմ որուն կը պարտիմ ամբողջ գիտակցութիւնս: Կան վայելքներ, կան գեղեցիկ կիներ, բանաստեղծական աշունները: Եւ սակայն կան նոյնպէս բոլոր ախտերը, որ կը կախարդեն զիս մերթ, եւ մերթ կը խռովեն: Կան հաշիշամոլները, մուրացկանները, առփանքին 8-9 ձեւերուն մասնագէտները, միասեռականները, լէզպեանները, սաֆոյականները, անկարները, սիֆիլիթիկները: Կը նայիմ ու կը յիշեմ տարիներու աշխատանքը աշխատանոցէ աշխատանոց, անգործութիւնը, վախը` ինքութեան թուղթի կտորի մը համար, մեր մտքին ու հոգիին անհամապատասխան կեանքը, մինչ լոյսերը կ’աճին, կը բազմանան հետզհետէ ու քաղաքը կը դառնայ ծիրկաթին մը: Ու յուզումը կը դարձնէ զիս սիրոյ ու ատելութեան խառնուրդ մը, իր խռովքը բառերով արտայայտելու անկարող, լերան կատարէն: Վախով ու նոյնպէս ցանկութեամբ դիտող, հրէշով ու աստուածով կիսուած հոգի մը…

Կը նայիմ, մինչ Էյֆէլի աշտարակին, երկնքէն կախուած սարդոստայնին մէջ կը վառի լոյս մը, այն որ ուղեցոյց աստղը պիտի ըլլայ սաւառնակներուն: Ու կը մեկնին ձայնական ալիքները, առատ, մոգական, երբ ես կը դողամ ճշմարիտ բառ մը գտնելու համար…

Կը նայիմ ու կ’ըմբռնեմ թէ ինչու կը լքեն զայն հայրենակիցներս, վերադառնալու համար երկիր: Կայ փլած երազ մը անոնց հոգիներուն խորը: Ամէն մէկը ունի իր սփիւռքի պատմութիւնը: Ունի իր զաւակներուն հոգը: Կը մեկնին` արհամարհելով բոլոր շքեղութիւնները: Հայրենական հողին խորհուրդն է որ կը քաշէ զանոնք: Ու ամէն մէկը հպարտ է իր արհամարհանքով, խանդավառ` իր ճամբով: Կ’ըմբնեմ թէ ինչո՞ւ ծունկի կ’իյնան անոնք, հայրենական սահմաններէն ներս, ու կը համբուրեն հողը: Ամէն մէկը կը կրէ իր սրտին մէջ արդարութեան մը կարօտը, մարդկային վերին ըմբռնում մը, որոնք, գիտէ այլեւս, պիտի չգտնէ իր հողէն զատ տարբեր ոչ մէկ հողի վրայ:

Բայց մինչ, հորիզոնին կը դիտեմ անոնց ուխտագնաց թափօրը, դուրս գալով մեծ ոստանին զանազան թաղերէն ու արուարձաններէն, ես լքուած անոնցմէ, անտառին խորը, տխուր` կը տեսնեմ երկու ամպերու միջեւ տեղի ունեցող տեսարան մը, որ հետզհետէ կը գրաւէ ամբողջ ուշադրութիւնս ու կը խռովէ զիս: Անոնցմէ մէկը կը նայէր օձի մը պէս ու միւսը` որ կը նմանէր թռչունի մը, կը մօտենար անոր` այդ նայուածքէն իբնոսացած, պահ մը վերջ իյնալու համար անոր երախին մէջ: Ու երբ ամպը կը մարսէ իր զոհը` պոչը երկարած երկնքին մութ կարմիր տարածութեան մէջ, ես, հին դարերու մարդոց պէս, դաժան յայտնութիւն մը տեսած` կ’ափսոսամ հեռացող ուխտագնացները:

Ու կը դողամ դարձեալ անոնց ըսուելիք ճշմարիտ բառը գտնելու համար:

Ինչ որ յստակ է ինծի այդ պահում, այն է  թէ խորթ ու օտար ոստան մը աւելի բաղձալի է քան հարազատ երկիր մը` ուր մարդ ինքզինք կը զգայ  աւելի օտար ու նուազ ազատ: Վերադարձիս` կը տխրիմ տակաւին վերյիշելով ուրիշ ողբերգութիւն մը` զոր չեմ մոռցած մանկութենէս ի վեր: Հաճի Փանոս, թռչուններ որսալու համար, վանդակով` իր ամէնէ պերճախօս դեղձանիկը կը կախէր ծառէն` սոսինձամած ոստի մը քով: Ու թռչունը կը կատարէր իր դերը, կը կանչէր եղբայրներն ու քոյրերը ու ասոնք կ’երթային  իյնալ Հաճի Փանոսին ձեռքին մէջ, չըմբռնելով թէ գերի մըն էր դեղձանիկը, որ կ’արձակէր յադքան անուշ ձայներ: Վերադաձիս կը հառաչեմ կրկին.

-Չունիմ խարիսխ նետելու տեղ մը… խաղաղ նաւահանգիստ մը…

 

 

1988թ. Փարիզ

Share

Կարծիքներ

կարծիք